Nüfus Defterlerinde Çekmeköy

Çekmeköy Köylerinde 19. Yüzyıl Nüfus Kayıtları

Çekmeköy ve çevresindeki köyler hakkında en net ve ayrıntılı bilgiler, 19. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğu’nda yapılan modern nüfus sayımları ile temettuat defterlerinden elde edilmektedir. Bu dönemde tutulan nüfus defterleri, yalnızca köylerin hane ve kişi sayısını değil; aynı zamanda hanelerdeki fertlerin yaş gruplarını, mesleklerini, gelir durumlarını ve vergi yükümlülüklerini de kayda geçirmiştir. Böylece Çekmeköy, Hüseyinli, Sırapınar, Koçullu, Ömerli, Alemdağı ve Sultançiftliği köylerinin sosyal ve ekonomik yapısı hakkında kapsamlı bir tablo ortaya çıkmaktadır.

Bu kayıtlar sayesinde, Çekmeköy köylerindeki demografik yapı, hane düzeni, tarım ve hayvancılık faaliyetleri ile kırsal yaşamın genel karakteri ayrıntılı bir şekilde analiz edilebilmektedir. Özellikle nüfus defterlerinde yer alan bilgiler, 19. yüzyılda bölgede yaşayan insanların gündelik hayatına ve toplumsal ilişkilerine ışık tutmaktadır.

Nüfus Defterlerinin Sağladığı Veriler

II. Mahmud döneminde (1832) tutulan nüfus defterleri, Çekmeköy ve çevresindeki Müslüman köylerin erkek nüfusunu ayrıntılı şekilde kaydetmiştir. Bu defterlerde bebeklerden yaşlılara kadar tüm erkekler isim, yaş ve hane bilgisiyle yer alır. Kadınlar hakkında doğrudan bilgi bulunmamakla birlikte, erkek-kadın nüfusunun birbirine yakın olduğu varsayılarak tahmini toplam nüfus hesaplanabilmektedir.

Bu verilere göre:

Çekmeköy: 26 hane – yaklaşık 130 kişi

Hüseyinli: 23 hane – yaklaşık 112 kişi

Sırapınar: 25 hane – yaklaşık 124 kişi

Koçullu: 18 hane – yaklaşık 88 kişi

Ömerli: 57 hane – yaklaşık 284 kişi

Toplamda bu beş köyün nüfusu 738 kişiye ulaşmaktadır. Ayrıca 1858 tarihli Alemdağı ve Sultançiftliği defterlerinde yalnızca Ermeni reaya kaydedilmiş, 90 erkek ve tahmini toplam 180 kişilik bir nüfus tespit edilmiştir.

Sosyal ve Ekonomik Yapının Yansımaları

Nüfus defterlerinde yalnızca kişi sayısı değil, aynı zamanda günlük yaşamı yansıtan pek çok veri de bulunmaktadır. Hane reislerinin meslekleri, çalışma biçimleri, kazançları ve bu kazançlardan alınan vergiler kayda geçirilmiştir. Böylece köylerde hangi işlerin öne çıktığı, hangi ailelerin ekonomik olarak güçlü olduğu ve vergi yükümlülüklerinin nasıl dağıldığı anlaşılabilmektedir.

Bu bilgiler sayesinde:

Köylerde tarım ve hayvancılığın yoğun olarak yapıldığı,

Her hanede ortalama 5 kişinin yaşadığı,

Meslek çeşitliliği ve gelir dağılımının köy yaşamını şekillendirdiği görülmektedir.

Temettuat Defterleri ile Ekonomik Görünüm

1840 ve 1844 yıllarında tutulan temettuat defterleri, köylerin ekonomik yapısını daha ayrıntılı biçimde ortaya koyar. Bu defterlerde hane sahiplerinin isimleri ile birlikte sahip oldukları arazi türleri, hayvan varlıkları, menkul ve gayrimenkul değerleri kayıtlıdır. Ayrıca ödedikleri vergiler de belgelenmiştir.

Bu kayıtlar sayesinde:

Çekmeköy ve çevresinde tarla, bağ ve bahçelerin yaygın olduğu,

Hanelerin koyun, keçi, öküz gibi hayvan varlıklarına sahip bulunduğu,

Vergi yükümlülüklerinin haneler arasında farklılık gösterdiği,

Ekonomik refah seviyesinin aileden aileye değiştiği anlaşılmaktadır.

Sonuç

yüzyılın ortalarında tutulan nüfus ve temettuat defterleri, Çekmeköy ve köylerinin hem demografik hem de ekonomik yapısını aydınlatan en önemli belgelerdir. Bu kayıtlar, yalnızca sayısal veriler değil; aynı zamanda köylülerin günlük yaşamı, üretim biçimleri, toplumsal ilişkileri ve ekonomik güç dengeleri hakkında da ipuçları sunmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. 19. yüzyılda Çekmeköy ve köylerinin nüfusu ne kadardı?
Çekmeköy, Hüseyinli, Sırapınar, Koçullu ve Ömerli köylerinde toplamda yaklaşık 738 kişi yaşıyordu. Alemdağı ve Sultançiftliği’nde ise 1858 yılı kayıtlarına göre tahmini 180 kişilik Ermeni nüfusu bulunuyordu.

2. Nüfus defterlerinde kadınlar neden yer almıyor?
Osmanlı’nın ilk modern nüfus sayımlarında sadece erkekler kaydedilmiştir. Bu nedenle kadınlar hakkında doğrudan bilgi bulunmamaktadır. Kadın nüfusu, erkeklerle eşit sayıda varsayılarak tahmin edilmektedir.

3. Temettuat defterlerinde hangi bilgiler kayıtlıdır?
Hane sahiplerinin isimleri, sahip oldukları arazi çeşitleri, hayvan varlıkları, ödedikleri vergiler ve mal varlıkları kaydedilmiştir. Bu sayede köylerin ekonomik yapısı anlaşılabilmektedir.

4. Çekmeköy köylerinde en yaygın geçim kaynakları nelerdi?
Tarım ve hayvancılık ön plandaydı. Köylüler tarlalarda üretim yapıyor, bağ ve bahçelerde meyve-sebze yetiştiriyor ve hayvancılıkla geçim sağlıyordu.

5. Bu defterler günümüz için neden önemlidir?
Nüfus ve temettuat defterleri, Osmanlı dönemindeki sosyal, ekonomik ve demografik yapıyı ortaya koyan en güvenilir kaynaklardır. Çekmeköy’ün geçmişini anlamamız açısından büyük değer taşırlar.

Kaynakça

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Nüfus Defterleri (Çekmeköy, Hüseyinli, Sırapınar, Koçullu, Ömerli, Alemdağı, Sultançiftliği köylerine ait kayıtlar, 1832–1858).

BOA, Temettuat Defterleri, Çekmeköy ve çevresine ait kayıtlar (1840–1844).

Karpat, Kemal H. Ottoman Population, 1830–1914: Demographic and Social Characteristics. University of Wisconsin Press, 1985.

Ergenç, Özer. Osmanlı Klasik Çağında İstanbul. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.

Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, “Çekmeköy” maddesi.

İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu: Toplum ve Ekonomi. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1996.