1840 Yılında Çekmeköy İlçesinin Nüfusu 754 Kişiydi

19. Yüzyıl Ortalarında Çekmeköy ve Çevre Köylerin Demografik Yapısına Giriş

19. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı taşrasında tutulan temettuat defterleri, köylerin ekonomik yapısını ve nüfus durumunu ayrıntılı biçimde yansıtan en önemli kaynaklardan biridir. Bu defterlerde yer alan hane sayıları, vakıf ve çiftlik kayıtları ile emlak bilgilerinden hareketle, yerleşimlerin yaklaşık nüfusları hesaplanabilmektedir. Çekmeköy ve çevresindeki Alemdağ Ermeni Köyü, Hüseyinli, Ömerli, Sırapınar, Koçullu ve Sultançiftliği gibi köyler de bu defterlerde ayrıntılı şekilde kaydedilmiş olup, 1840–1844 yılları arasındaki nüfus yapıları hakkında önemli ipuçları sunmaktadır.

Bu makalede, söz konusu defterlerden elde edilen veriler ışığında bölgenin demografik yapısı, Müslüman ve gayrimüslim hanelerin dağılımı, vakıf ve çiftliklerin köy hayatındaki etkisi incelenecektir. Böylece 19. yüzyıl ortalarında Çekmeköy ve çevresinin sosyal yapısına dair bütüncül bir tablo ortaya konulacaktır.

Alemdağ Ermeni Köyü

1840 yılı kayıtlarına göre Alemdağ Ermeni Köyü, Üsküdar Toptaşı’ndaki Valide Sultan Camii İmareti’nin vakfına bağlı bir yerleşim olarak karşımıza çıkmaktadır. Köyde 21 Ermeni hane bulunmakta, ayrıca bir çiftlik de yer almaktaydı. Ortalama hane nüfusu on kişi kabul edildiğinde, köyde yaklaşık 94 kişilik bir nüfus yaşamaktaydı. Bu durum, Alemdağ’ın homojen yapıda, küçük bir Ermeni köyü olarak varlık gösterdiğini ortaya koymaktadır.

Çekmeköy

1840 temettuat defterine göre Çekmeköy’de 22 hane bulunmaktaydı. Bunun yanında köyde iki önemli çiftlik yer alıyordu:

Ahmed Gümüş Efendi Çiftliği (Aziz Mahmud Efendi Zaviyesi Vakfı)

Hasan Ağa’nın Baltacı Çiftliği (Yeni Camii Vakfı)

Bu çiftliklerde görevli dört yabancı yanaşma da defterde ayrıca kaydedilmiştir. Ortalama hane nüfusuna göre köyün Müslüman nüfusu 100 kişi, çiftlik çalışanlarıyla birlikte toplam nüfus ise 114 kişi olarak hesaplanmaktadır.

1844 kayıtlarında ise köyde 20 Müslüman hanenin yanı sıra gayrimüslimlere ait iki çiftlik görülmektedir. Bunlardan biri, kuyumculuk yapan Kirkor Çorbacıyan’ın Baltacı Çiftliği, diğeri ise sarraf Tobini Bazergan’ın eşi Angeliko’nun çiftliğidir. Çiftliklerde çalışanlarla birlikte bu tarihteki toplam nüfus yaklaşık 100 kişi olarak belirlenmiştir.

Hüseyinli Köyü

1840’ta: 24 hane → yaklaşık 96 kişi

1844’te: 23 hane → yaklaşık 92 kişi

Hüseyinli Köyü, temettuat kayıtlarına göre tamamen Müslüman nüfusa sahipti. Defterlerde herhangi bir gayrimüslim aile kaydına rastlanmamaktadır. Bu yönüyle köy, dönemin Osmanlı kırsalında homojen yapısını koruyan Müslüman köylerinden biri olmuştur.

Ömerli Köyü

1840’ta: 63 hane → yaklaşık 252 kişi

Bir hane reisi Kıpti-i Müslim, bir hane reisi ise gayrimüslimdir.

Ayrıca başka köylerde yaşayıp Ömerli’de emlak sahibi olan 6 kişi deftere kaydedilmiştir.

1844’te: 63 hane → yine yaklaşık 252 kişi

Bölgenin en büyük yerleşimi olan Ömerli, hane sayısı ve nüfusuyla çevre köylerden ayrılmaktadır. Çeşitli etnik ve dini grupların burada bir arada yaşadığı görülmektedir.

Sırapınar Köyü

1840’ta: 23 hane → yaklaşık 92 kişi

Hane reislerinden biri Kıpti-i Müslim olarak kaydedilmiştir.

1844’te: 20 hane → yaklaşık 80 kişi

Küçük ölçekli bir köy olan Sırapınar, nüfus yoğunluğu bakımından bölgenin en az yerleşimlerinden biridir. Ancak farklı etnik grupların varlığı, köyün sosyo-kültürel çeşitliliğini yansıtmaktadır.

Sultançiftliği Köyü

1840 yılı temettuat kayıtlarında Sultançiftliği, Üsküdar’daki Atik Valide Sultan Vakfı’na bağlı bir yerleşim yeri olarak kaydedilmiştir. Köyde:

9 Müslüman hane

15 Ermeni hane

olmak üzere toplam 24 hane bulunmaktaydı. Ayrıca Üsküdar Ayazma Mahallesi’nde ikamet eden Emin Efendi’nin iki çiftliği ile Üsküdar Toptaşı’nda yaşayan mütevelli Hacı Hüseyin Ağa’nın karısına ait emlak da defterde kayıtlıdır.

Bu verilere göre köyün tahmini nüfusu:

Müslüman nüfus: 36 kişi

Ermeni nüfus: 60 kişi

Çiftlik çalışanları: 10 kişi

Toplam: 106 kişi olarak hesaplanmaktadır.

Bu tablo, Sultançiftliği’nin Müslüman ve Ermeni nüfusun birlikte yaşadığı, karma yapıya sahip köylerden biri olduğunu ortaya koymaktadır.

Koçullu Köyü

1844 yılına gelindiğinde Koçullu’da 22 hane kayıtlıdır. Bunun yanı sıra dört kişiye ait emlak ve arazi de deftere geçmiştir. Ortalama hane nüfusu ve ek kayıtlar hesaba katıldığında köyün nüfusu yaklaşık 96 kişi olarak belirlenmektedir.

Koçullu, büyüklük açısından Hüseyinli ve Sırapınar ile benzer bir ölçekte olup, homojen yapısıyla dikkat çekmektedir.

Genel Değerlendirme

1840–1844 yılları arasında Çekmeköy ve çevresindeki köyler, küçük ölçekli yerleşimler olarak öne çıkmaktadır. Bölgedeki en büyük köy Ömerli olurken, en küçük yerleşimler Sırapınar ve Koçullu olmuştur. Vakıflara ait çiftlikler ve gayrimüslimlerin mülkiyetindeki emlaklar, köylerin sosyo-ekonomik yapısında belirleyici bir rol oynamıştır.

Özetle:

Çekmeköy: 114 (1840), 100 (1844)

Alemdağ Ermeni Köyü: 94 (1840)

Hüseyinli: 96 (1840), 92 (1844)

Ömerli: 252 (her iki dönemde de)

Sırapınar: 92 (1840), 80 (1844)

Sultançiftliği: 106 (1840)

Koçullu: 96 (1844)

Bu veriler, 19. yüzyıl ortalarında Çekmeköy ve çevresinin hem demografik çeşitliliğini hem de vakıf-çiftlik sistemine dayalı kırsal yaşam modelini gözler önüne sermektedir.

Sonuç

1840–1844 yıllarına ait temettuat defterleri, Çekmeköy ve çevresindeki köylerin toplumsal yapısını ve demografik özelliklerini ayrıntılı biçimde ortaya koymaktadır. Bu kayıtlar sayesinde yalnızca hane sayıları değil, aynı zamanda vakıfların, çiftliklerin ve farklı dini-etnik grupların köy hayatındaki etkisi de izlenebilmektedir.

Elde edilen verilere göre, Ömerli Köyü bölgenin en kalabalık yerleşimi olarak öne çıkarken, Sırapınar ve Koçullu gibi köyler daha küçük ölçekli ve homojen topluluklardan oluşmaktaydı. Alemdağ Ermeni Köyü ve Sultançiftliği ise Ermeni nüfusun belirgin şekilde varlık gösterdiği yerleşimlerdi. Çekmeköy’de ise Müslüman hanelerin yanı sıra gayrimüslimlerin sahip olduğu çiftlikler ve emlaklar, bölgedeki toplumsal çeşitliliği artıran unsurlar olmuştur.

Vakıf kurumları ve çiftlikler, yalnızca ekonomik işleyişin değil, aynı zamanda nüfus hareketliliğinin de merkezinde yer almıştır. Çiftliklerde çalışan yanaşmalar, farklı bölgelerden gelen emlak sahipleri ve vakıf görevlileri, bu köylerdeki nüfus yapısını daha dinamik hale getirmiştir.

Sonuç olarak, 19. yüzyıl ortalarında Çekmeköy ve çevresindeki köyler, küçük ama çeşitlilik arz eden nüfuslarıyla, Osmanlı kırsalındaki vakıf–çiftlik–köy üçgeninde şekillenen sosyal yapının tipik bir örneğini sunmaktadır. Bu veriler, hem yerel tarih çalışmalarına hem de İstanbul’un kırsal geçmişini anlamaya önemli katkılar sağlamaktadır.

Kaynakça

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Temettuat Defterleri (1840–1844).

Çekmeköy Belediyesi Kültür Yayınları, Çekmeköy’ün Tarihi ve Kültürel Mirası.

İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu: Toplum ve Ekonomi. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1993.

Ergenç, Özer. Osmanlı Klasik Çağında Şehir ve Toplum. Ankara: İmge Kitabevi, 2012.

Öz, Mehmet. Osmanlı Yerleşim Düzeni ve Vakıf Köyleri. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2008.

Çadırcı, Musa. Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapısı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1997.

Yıldız, Ayhan. “Temettuat Defterlerine Göre Osmanlı Köylerinde Nüfus ve Ekonomi.” Belleten, Cilt 70, Sayı 257, 2006, s. 87–122.

[23] Alemdağ Ermeni Köyü nüfus tahmini, Temettuat Defteri 1840.

[24] Çekmeköy nüfus tahmini, Temettuat Defteri 1840.

[25] Ömerli Köyü nüfus tahmini, Temettuat Defteri 1840.

[26] Sırapınar Köyü nüfus tahmini, Temettuat Defteri 1840.

[27] Sultançiftliği nüfus tahmini, Temettuat Defteri 1840.

[28] Çekmeköy nüfus tahmini, Temettuat Defteri 1844.

[29] Hüseyinli nüfus tahmini, Temettuat Defteri 1844.

[30] Koçullu nüfus tahmini, Temettuat Defteri 1844.

[31] Ömerli nüfus tahmini, Temettuat Defteri 1844.

[32] Sırapınar nüfus tahmini, Temettuat Defteri 1844.